Εισαγωγή

Η οικονομική κατάσταση ενός ατόμου ή ενός νοικοκυριού αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους κοινωνικούς προσδιοριστές της υγείας και της ποιότητας ζωής. Η αδυναμία κάλυψης βασικών οικονομικών αναγκών δεν επηρεάζει μόνο το βιοτικό επίπεδο, αλλά συνδέεται άμεσα με αυξημένο άγχος, καταθλιπτική συμπτωματολογία, μειωμένη ψυχική ανθεκτικότητα και χαμηλότερη συνολική ευημερία.

Οι διεθνείς οικονομικές κρίσεις, οι κοινωνικές ανισότητες, η αύξηση του κόστους ζωής και οι μεταβολές στην αγορά εργασίας έχουν καταστήσει την αξιολόγηση της οικονομικής δυσχέρειας ιδιαίτερα σημαντική τόσο για την επιστημονική έρευνα όσο και για τη χάραξη κοινωνικής πολιτικής. Για τον λόγο αυτό, έχουν αναπτυχθεί εξειδικευμένα ψυχομετρικά εργαλεία που επιτρέπουν την αντικειμενική αποτύπωση των οικονομικών δυσκολιών των πολιτών.

Ένα από τα πιο σύντομα και πρακτικά εργαλεία είναι ο Δείκτης Προσωπικής Οικονομικής Δυσχέρειας (Index of Personal Economic Distress – IPED), ο οποίος αξιολογεί τον βαθμό δυσκολίας που αντιμετωπίζει ένα άτομο στην κάλυψη βασικών οικονομικών υποχρεώσεων κατά τους τελευταίους έξι μήνες.

Τι είναι η προσωπική οικονομική δυσχέρεια;

Η προσωπική οικονομική δυσχέρεια (Personal Economic Distress) αναφέρεται στην υποκειμενική εμπειρία οικονομικής πίεσης που βιώνει ένα άτομο ή ένα νοικοκυριό όταν δυσκολεύεται να ανταποκριθεί στις βασικές οικονομικές του υποχρεώσεις.

Σε αντίθεση με το πραγματικό εισόδημα ή την περιουσιακή κατάσταση, η οικονομική δυσχέρεια αποτυπώνει το κατά πόσο οι οικονομικές απαιτήσεις υπερβαίνουν τις διαθέσιμες οικονομικές δυνατότητες.

Η έννοια αυτή σχετίζεται με:

  • οικονομική ανασφάλεια,
  • οικονομικό άγχος,
  • κοινωνικό αποκλεισμό,
  • δυσκολίες πρόσβασης σε υπηρεσίες υγείας,
  • μειωμένη ποιότητα ζωής,
  • αυξημένο κίνδυνο ψυχικών διαταραχών.

Σύμφωνα με τη σύγχρονη βιβλιογραφία, η οικονομική δυσχέρεια αποτελεί ανεξάρτητο παράγοντα κινδύνου για την εμφάνιση κατάθλιψης, χρόνιου στρες και μειωμένης ψυχικής ευεξίας.

Τι αξιολογεί ο IPED;

Ο Index of Personal Economic Distress (IPED) αξιολογεί τον βαθμό δυσκολίας που αντιμετωπίζει ένα άτομο στην κάλυψη καθημερινών οικονομικών αναγκών.

Η κλίμακα επικεντρώνεται στην πραγματική εμπειρίαοικονομικής επιβάρυνσης και όχι αποκλειστικά στο ύψος του εισοδήματος.

Με τον τρόπο αυτό επιτρέπει την αναγνώριση ατόμων που αντιμετωπίζουν οικονομικές δυσκολίες ακόμη και όταν το ονομαστικό εισόδημά τους δεν θεωρείται ιδιαίτερα χαμηλό.

Το εργαλείο χρησιμοποιείται σε πληθυσμιακές έρευνες, σε μελέτες δημόσιας υγείας, στην κοινωνική εργασία, στην οικονομική ψυχολογία και στην αξιολόγηση κοινωνικών παρεμβάσεων.

Δομή του ερωτηματολογίου

Ο IPED αποτελείται από 8 ερωτήσεις, οι οποίες αναφέρονται στις οικονομικές δυσκολίες που αντιμετώπισε ο συμμετέχων κατά το τελευταίο εξάμηνο.

Οι ερωτήσεις αφορούν χαρακτηριστικές καθημερινές οικονομικές υποχρεώσεις, όπως:

  • πληρωμή λογαριασμών,
  • αποπληρωμή δανείων,
  • πληρωμή πιστωτικών καρτών,
  • καταβολή ενοικίου,
  • κάλυψη διδάκτρων,
  • αγορά ένδυσης και υπόδησης,
  • αγορές από το σούπερ μάρκετ,
  • αποπληρωμή δόσης αυτοκινήτου.

Οι συμμετέχοντες δηλώνουν τη συχνότητα με την οποία αντιμετώπισαν κάθε δυσκολία χρησιμοποιώντας τριβάθμια κλίμακα συχνότητας.

Η σύντομη διάρκεια συμπλήρωσης, που συνήθως δεν ξεπερνά τα τρία λεπτά, καθιστά την κλίμακα ιδιαίτερα κατάλληλη για μεγάλες επιδημιολογικές και κοινωνικές έρευνες.

Βαθμολόγηση και ερμηνεία

Η συνολική βαθμολογία προκύπτει από το άθροισμα των απαντήσεων στις οκτώ ερωτήσεις.

Υψηλότερες βαθμολογίες αντανακλούν μεγαλύτερο βαθμό οικονομικής δυσχέρειας και αυξημένη οικονομική επιβάρυνση.

Αντίθετα, χαμηλές βαθμολογίες υποδηλώνουν καλύτερη οικονομική λειτουργικότητα και μικρότερες δυσκολίες στην κάλυψη των βασικών αναγκών.

Η ερμηνεία των αποτελεσμάτων πρέπει να πραγματοποιείται σε συνδυασμό με δημογραφικά χαρακτηριστικά, όπως η ηλικία, η οικογενειακή κατάσταση, το επίπεδο εκπαίδευσης, η εργασιακή κατάσταση και το συνολικό οικογενειακό εισόδημα.

Παράλληλα, η οικονομική δυσχέρεια δεν πρέπει να συγχέεται με τη φτώχεια, καθώς δύο άτομα με παρόμοιο εισόδημα μπορεί να βιώνουν διαφορετικό επίπεδο οικονομικής πίεσης.

Ψυχομετρικές ιδιότητες

Η αξιοπιστία και η εγκυρότητα αποτελούν βασικές προϋποθέσεις για κάθε εργαλείο αξιολόγησης οικονομικής δυσχέρειας.

Οι ελληνικές εφαρμογές του IPED έχουν δείξει ικανοποιητική εσωτερική συνοχή και καλή εγκυρότητα περιεχομένου, ενώ η σύντομη μορφή της κλίμακας διευκολύνει τη χρήση της σε διαφορετικούς πληθυσμούς.

Στη σύγχρονη ψυχομετρική αξιολόγηση προτείνονται επιπλέον:

  • Cronbach’s Alpha για την εσωτερική συνοχή.
  • McDonald’s Omega για ακριβέστερη εκτίμηση της αξιοπιστίας.
  • Επιβεβαιωτική Παραγοντική Ανάλυση (Confirmatory Factor Analysis) για τον έλεγχο της μονοδιάστατης δομής.
  • Measurement Invariance για τη σύγκριση διαφορετικών κοινωνικών ή δημογραφικών ομάδων.
  • Θεωρία Απόκρισης Στοιχείου (Item Response Theory) για την αξιολόγηση της διακριτικής ικανότητας κάθε ερώτησης.

Οι τεχνικές αυτές επιτρέπουν τη συνεχή βελτίωση της ψυχομετρικής ποιότητας του εργαλείου.

Σύγχρονες εφαρμογές

Ο IPED χρησιμοποιείται σήμερα σε πολλούς επιστημονικούς τομείς.

Στη δημόσια υγεία αξιολογεί τη σχέση της οικονομικής δυσχέρειας με τη σωματική και ψυχική υγεία.

Στην ψυχολογία διερευνά τη σύνδεση της οικονομικής πίεσης με το άγχος, την κατάθλιψη, την επαγγελματική εξουθένωση και την ποιότητα ζωής.

Στην κοινωνική εργασία χρησιμοποιείται για την αναγνώριση ευάλωτων πληθυσμών και τον σχεδιασμό κοινωνικών παρεμβάσεων.

Παράλληλα, αξιοποιείται σε οικονομικές και κοινωνιολογικές έρευνες που εξετάζουν την επίδραση των οικονομικών κρίσεων, της ανεργίας και του πληθωρισμού στη ζωή των πολιτών.

Τα τελευταία χρόνια χρησιμοποιείται και στην αξιολόγηση προγραμμάτων οικονομικής ενίσχυσης, κοινωνικών επιδομάτων και πολιτικών αντιμετώπισης της φτώχειας.

Στατιστική ανάλυση

Η επεξεργασία των δεδομένων ξεκινά με περιγραφικά στατιστικά μέτρα, όπως μέσους όρους, τυπικές αποκλίσεις και κατανομές συχνοτήτων.

Στη συνέχεια μπορούν να πραγματοποιηθούν αναλύσεις αξιοπιστίας, συγκρίσεις μεταξύ κοινωνικών ομάδων, αναλύσεις συσχέτισης με δείκτες ψυχικής υγείας, καθώς και γραμμική ή λογιστική παλινδρόμηση για τη διερεύνηση των παραγόντων που επηρεάζουν την οικονομική δυσχέρεια.

Σε πιο σύνθετες μελέτες εφαρμόζονται πολυμεταβλητές τεχνικές, όπως τα Μοντέλα Δομικών Εξισώσεων (SEM), καθώς και πολυεπίπεδα μοντέλα για την ταυτόχρονη αξιολόγηση ατομικών και κοινωνικών παραγόντων.

Πλεονεκτήματα και περιορισμοί

Ο IPED αποτελεί ένα σύντομο, εύχρηστο και ιδιαίτερα πρακτικό εργαλείο αξιολόγησης της οικονομικής δυσχέρειας. Η απλότητά του επιτρέπει την εφαρμογή του σε μεγάλους πληθυσμούς, ενώ οι ερωτήσεις του αντανακλούν πραγματικές καθημερινές οικονομικές δυσκολίες.

Ωστόσο, πρόκειται για εργαλείο αυτοαναφοράς και οι απαντήσεις μπορεί να επηρεάζονται από την υποκειμενική αντίληψη του συμμετέχοντα ή από πολιτισμικούς και κοινωνικούς παράγοντες. Επιπλέον, η οικονομική δυσχέρεια αποτελεί πολυδιάστατη έννοια και η ολοκληρωμένη αξιολόγησή της συχνά απαιτεί συνδυασμό με αντικειμενικούς οικονομικούς δείκτες.

Συμπεράσματα

Ο Δείκτης Προσωπικής Οικονομικής Δυσχέρειας (Index of Personal Economic Distress – IPED) αποτελεί ένα αξιόπιστο και εύχρηστο εργαλείο για την αξιολόγηση της οικονομικής επιβάρυνσης των ατόμων και των νοικοκυριών. Η δυνατότητά του να αποτυπώνει την πραγματική εμπειρία οικονομικής πίεσης τον καθιστά ιδιαίτερα χρήσιμο στην ψυχολογία, στη δημόσια υγεία, στην κοινωνική πολιτική και στην οικονομική έρευνα.

Η αξιοποίησή του, σε συνδυασμό με σύγχρονες ψυχομετρικές μεθόδους και ολοκληρωμένη κοινωνικοοικονομική αξιολόγηση, συμβάλλει στην καλύτερη κατανόηση των επιπτώσεων της οικονομικής δυσχέρειας στην ψυχική υγεία και στην ποιότητα ζωής, υποστηρίζοντας τον σχεδιασμό αποτελεσματικότερων πολιτικών πρόληψης και κοινωνικής προστασίας.